Deze zomer trakteert WPG Uitgevers je wekelijks op een literaire cocktail in de vorm van een wekelijks leesfragment. Als vieruurtje, voor het slapengaan of gewoon tussendoor. Vandaag geen spannende roman maar een binnenkijker in het nieuwe boek Magritte ontsluierd van Eric Rinckhout. Hij neemt je mee met een vernieuwende analyserende kijk doorheen verschillende schilderijen van Magritte.

René Magritte overleed in 1967, op de kop af vijftig jaar geleden, maar Belgiës beroemdste surrealist blijft ons verleiden en verbazen met zijn verwarrende beelden van wolkenvogels, zwevende bolhoedmannetjes, een bloedend standbeeld en een trein die uit de open haard komt gereden. Magritte ontsluierd wil doordringen in de geheime wereld van René Magritte en de betekenissen in zijn oeuvre ontsluieren. Samen bieden de vijftig zorgvuldig geselecteerde werken een chronologisch overzicht van zijn oeuvre en zijn verschillende stijlperiodes.

We zien telkens een schilderij paginagroot uitgebeeld met witte kaders die focussen op bepaalde details.

Magritte-ontsluierd_p13
De dagdromen van een eenzame wandelaar (1926)

In dit schilderij zijn er vier kaders: figuur, rivier, rug en bolhoed.

Op de volgende pagina krijgen we een bijpassende tekst met meer uitleg over het schilderij.

Dit schilderij is de meest expliciete verwijzing naar de zelfmoord van de moeder van René Magritte. Régina Bertinchamps, de echtgenote van Léopold Magritte, verdronk zich in 1912, toen René dertien was. Een traumatische gebeurtenis. Magritte maakte dit schilderij eind 1926, maar het werd pas voor het eerst tentoongesteld in 1923 in Brussel.

 

Daarbij worden de details gekaderd op  de vorige pagina meer uitvergroot en besproken.

René Magritte -Dagdromen van de eenzame wandelaar 1926 - © C.H.-ADAGP Paris, 2017 (2)

  • Rivier
    De rivier verwijst naar de Samber in de buurt van Châtelet, waar het gezin Magritte woonde toen moeder Régina zelfmoord pleegde. ze was ongelukkig en depressief, haar man verwaarloosde haar en ze kon naar verluidt haar drie zoons niet de baas. Régina had al enkele zelfmoordpogingen achter de rug, toen ze in de nacht van 24 februari 1912 het huis uit glipte en zich verdronk in de Samber. Pas op 12 maart, 17 dagen later, werd haar lijk opgevist, niet ver van de woning van het gezin.
  • Figuur
    De horizontale figuur zweeft. Of drijft, zoals Ophelia, het beroemde personage uit Shakespeares Hamlet. Ophelia werd gek van verdriet en verdronk zich. De figuur heeft zowel trekken van een man – de borst en de gespierde arm – als van een vrouw – de fijne gelaatstrekken en gestifte lippen. Maar evengoed kan de naakte en kale figuur een etalagepop zijn. Door de opvallende bleekheid, de gesloten ogen en het uitdrukkingloze gezicht is de figuur een symbool voor de dood.
  • Rug
    Het diepe zwart van de man met de bolhoed contrasteert met de etherische bleekheid van de drijvende figuur. De man, die zijn rug naar de dood keert, wordt vaak geassocieerd met René Magritte zelf, die zelden of nooit over de zelfmoord van zijn moeder praatte. Maar hij moet het levenloze lichaam van zijn moeder wel gezien hebben: het werd opgebaard in hun woning.
  • Bolhoed
    Een andere mogelijkheid is dat de man met de bolhoed vader Léopold Magritte is, de altijd netjes geklede handelsreiziger (met bolhoed) die ooit kleermaker was. Een arrogante man die neerkeek op de dorpsbewoners, zelden thuis was en er enkele minnaressen op na hield, terwijl zijn echtgenote wegkwijnde. De titel De dagdromen van de eenzame wandelaar verwijst naar een onvoltooid prozawerk uit 1778 van de Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau. Zoals wel vaker bij Magritte is de titel vooral bedoeld om het raadsel te vergroten.

Een ander schilderij in het boek is De bedreigde moordenaar. Hier zien we een focus op vier nieuwe elementen: vrouw, moordenaar, knuppel en blik.

Dit narratieve, cinematografische schilderij met René Magritte -DE BEDREIGDE MOORDENAAR 1927 - © C.H.-ADAGP Paris, 2017uitzonderlijk veel personages is geïnspireerd op een scène uit de derde Fantômas-film Le mort qui tue (1913). Vermoedelijk zag Magritte de stille film in le Cinéma Blue in Charleroi toen die pas in roulatie was. De schilder was in die periode in de ban van de ongrijpbare crimineel en poseerde later, in 1938, zelf als Fantômas

 

Opnieuw staan alle elementen op de volgende pagina apart uitgelicht.

  • Vrouw
    Blikvanger van het schilderij is een dode vrouw, naakt op de sofa. Het lijkt erop dat haar hoofd gescheiden is van haar romp. Bizar, want er zit alleen wat geronnen bloed om haar mond. Op haar borst ligt een witte doek, mogelijk een verwijzing naar de zelfmoord van Magrittes moeder. Toen haar lichaam uit de Samber werd opgevist, bedekte haar nachtkleed haar gezicht.
  • Moordenaar
    De verzorgde, netjes gekapte dandy die in de hoorn van een grammofoon staat te kijken, is naar alle waarschijnlijkheid de bedreigde moordenaar – de titel van het schilderij. Nietsvermoedend en met een lichte glimlach om de lippen luistert hij naar muziek. Toch hangt er een oorverdovende stilte in het schilderij. En een moordwapen is niet te bekennen in de kraaknette kamer.
  • Knuppel
    Met de twee mannen vooraan introduceert Magritte spanning in het werk. In de Fantômas-film Le mort qui tue staan op een bepaald moment twee misdadigers met een kap over hun hoofd aan weerszijden van een deur klaar om hun slachtoffer te overmeesteren. Magritte maakt echter agenten van hen. Toch verwart hij de toeschouwer door hun burgerlijke jas en bolhoed te combineren met een knuppel en een net: enerzijds orde en gezag, anderzijds dreigend geweld.
  • Blik
    Nog een bevreemdend element is de uitdrukkingsloze blik van elk personage. De twee agenten vooraan kijken weg uit het schilderij. De drie mannen achter de balustrade richten hun aandacht op een hoek van de kamer. En de dandy-moordenaar kijkt in de hoorn van de grammofoon. Allemaal vestigen ze hun blik op iets wat de toeschouwer niet kan zien. Zijn er ergens sporen of bewijzen? Wat is verborgen? Het is een leidmotief in het werk van Magritte. Tegelijk is er tussen de personages niet de minste vorm van contact.

Het boek Magritte ontsluierd is te koop vanaf 16 augustus 2017 en zal feestelijk voorgesteld worden op 15 augustus 2017 tijdens een herdenkingsdag voor Magritte in Knokke-Heist.