nieuws

19 april 1943: Het XXste Transport naar Auschwitz

Op 19 april 1943 vertrok het XXste transport naar Auschwitz. De trein vertrok in de Dossinkazerne in Mechelen, en zou de geschiedenis ingaan als het meest unieke transport tijdens Wereldoorlog II. Het volledige verhaal lees je in Het XXste Transport naar Auschwitz.

Maandag 19 april 1943 was een grijze dag, het regende pijpenstelen. Wachtrijen van tweehonderd gedeporteerden werden gevormd. De locomotief met een veertigtal beestenwagons stond opgesteld langs het kanaal van de Dijle, vlak bij de Dossinkazerne. De trein reed wagon per wagon vooruit naargelang de gedeporteerden per groep van vijftig volgens hun transportnummer opstapten. Stipt om 22 uur en bij vollemaan vertrok Transport XX uit de Dossinkazerne. De trein D.A. 801.246 vervoerde 1.631 gevangenen.

Drie schoolvrienden, Youra Livschitz, Jean Franklemon en Robert Maistriau, besloten om op 19 april 1943 een bevrijdingsactie te ondernemen. Om deze actie te doen slagen moest er een geschikte locatie gevonden worden. Livschitz koos een plaats uit tussen het station van Boortmeerbeek en Haacht-station. Daar maakte de spoorlijn een langzame bocht zodat de trein er trager reed. Het landelijke gebied met bossen en weiden in de omgeving maakte dat de bevrijde Joden zich gemakkelijk zouden kunnen verschuilen. Ook de vlotte bereikbaarheid van Brussel via de tramverbinding vanuit Haacht maakte deze plaats zeer geschikt voor een ontsnapping.

De drie vrienden kwamen die avond rond halfacht bijeen op het Meiserplein in Schaarbeek. Livschitz was gewapend met een revolver van klein kaliber, 6×35 mm, in de hand. Maistriau had het materiaal dat zijn vriend had gevraagd bij zich in zijn fietstas. Het waren vier tangen en een lamp van het Duitse merk Feuerhand. Hij bevestigde rood zijdepapier om een stormlamp en maakte er zo een rode signaallamp van. Via de Haachtse Steenweg fietsten de drie langs Steenokkerzeel en Kampenhout richting Haacht. Toen ze de bosweg parallel aan het spoor tussen Haacht en Boortmeerbeek bereikten was het bijna 22 uur. Hun fietsen verborgen ze in de struiken en ze spraken af elkaar na de actie daar opnieuw te treffen.

Youra Livschitz vatte post op de plaats waar hij dacht dat de locomotief tot stilstand zou komen. Ondertussen plaatste Robert de met rood zijdepapier overtrokken stormlamp aan het einde van de bocht tussen de sporen. Volgens het treinreglement diende iedere trein immers te stoppen voor een rood signaal. Youra zat bij de rode stormlamp, Robert had zich in het midden opgesteld en Jean stond waar de achterste wagons zouden moeten stoppen. Korte tijd daarna naderde de trein de plaats waar de drie jongemannen hun hinderlaag hadden gelegd. Machinist Buvens zag de rode stormlamp pas op het laatste ogenblik.

Toen de trein tot stilstand was gekomen, liep Maistriau naar de zeventiende wagon waarin de gevangenen met de nummers 736 tot 788 zaten opgesloten. Terwijl hij in de ene hand een zaklamp vasthield, knipte hij met een ijzertang in zijn andere hand de prikkeldraad door die rond de grendel van de schuifdeur zat en slaagde erin de deur open te schuiven. Met zijn zaklamp scheen hij naar binnen in de wagon. Vervolgens riep hij naar de gedeporteerden: ‘Fliehen Sie, fliehen Sie!’

Maistriau stootte echter op een Joodse vrouw die de anderen belette uit te stappen. Ook de wagonverantwoordelijke en sommige andere gevangenen zetten iedereen aan niet op de uitnodiging van Maistriau in te gaan. De reden was dat de SS voor het vertrek gedreigd had bij een ontsnapping de hele wagon te fusilleren. Ook vreesden de gedeporteerden voor een valstrik. De Duitsers zouden hen zogezegd laten ontsnappen om hen te kunnen neerschieten. Na enkele discussies in de wagon sprongen er eerst twee vrouwen uit, na hen nog een paar mannen.

Uiteindelijk slaagden zeventien van de tweeënvijftig gedeporteerden van de bewuste wagon er dankzij Maistriau in om te ontsnappen. Het waren vijf vrouwen en twaalf mannen. Van de zeventien ontsnapten overleefden er uiteindelijk maar tien de judeocide. Zeven ontsnapten werden weer opgepakt en overleefden de judeocide niet.

Zeventien gedeporteerden ontsnapten in Boortmeerbeek, maar vele anderen volgden hun voorbeeld nog voor de trein België had verlaten. Dit transport brak alle records inzake ontsnappingen. Het telde het hoogste aantal ontsnapten (236), het hoogste aantal ontsnapten die daarna niet opnieuw werden aangehouden (120), het hoogste aantal ontsnapten die opnieuw werden aangehouden (91) en het hoogste aantal neergeschoten ontsnapten (25).

Transport XX raakte in de geschiedenisboeken van de judeocide vooral bekend om de gedurfde actie van de drie jonge mannen in Boortmeerbeek waarbij zeventien gedeporteerden konden vluchten. Terecht kreeg het XXste Transport dan ook de bijnaam van ‘transport van de vluchters’.

 

Meer lezen? Meer informatie over het boek vind je hier:

 

Op de hoogte

Ontvang het laatste nieuws via onze nieuwsbrief