nieuws

‘Stella’ van Takis Würger

Hoe ver ga je als je er alles aan doet om het leven van je naasten te beschermen, zelfs als dat de dood van vele anderen betekent? Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwam de Joodse Stella Goldschlag voor een allesbepalende keuze te staan: samenwerken met de nazi’s, of haar familie verliezen. De Duitse auteur Takis Würger baseerde zijn roman Stella op dit waargebeurde verhaal. Wij stelden hem vijf vragen over zijn keuze.

Stella – de roman

De jonge Zwitser Friedrich vertrekt in 1942 naar Berlijn. Daar, op de kunstacademie, wordt hij verliefd op de mooie, mysterieuze Kristin. Maar al gauw blijkt dat ze niet is wie ze zegt dat ze is… Haar echte naam is Stella Goldschlag. Als haar Joodse identiteit ontdekt wordt, stellen de nazi’s haar voor de keuze: of ze verraadt andere Joden, of ze verliest haar familie. Hoe ver gaat Stella om haar dierbare leven in stand te houden? En kiest Friedrich voor zijn geliefde of zijn geweten?

Vijf vragen aan de auteur – Takis Würger

Stella Goldschlag heeft echt geleefd – hoe komt het dat ze een romanfiguur is geworden?
In een warme Berlijnse nacht zaten we op de rand van de stoep een biertje te drinken. We hadden het over de musical Cabaret en toen zei mijn vriend dat die hem deed denken aan het verhaal van Stella Goldschlag. Ik wist niet wie zij was. Hij vertelde het me. Ik vroeg of er een roman over deze vrouw was geschreven. Hij zei dat hij geen flauw idee had. Ik heb het meteen uitgezocht. De volgende dag ben ik aan de roman begonnen.

Wat trok je aan in dat verhaal?
Het fascineerde me hoe in Stella’s leven luchtigheid en angst naast elkaar lagen. Ik hoop dat ik nooit zulke gruwelijke en complexe beslissingen hoef te nemen als Stella Goldschlag op zo’n jonge leeftijd heeft moeten doen.

Hoe gaat een romanschrijver om met de schuld van zijn heldin?
Als schrijver verkeerde ik in de eigenaardige situatie dat ik van de fictieve Stella uit mijn roman tegelijkertijd kon houden, haar kon haten, begeren, folteren, verlaten en verraden. Dat klinkt misschien wel goed en cool, maar daar is niets cools aan. Stella heeft me gedwongen antwoorden te vinden op vragen die ik mezelf nooit heb willen stellen.

Welke rol speelt de stad Berlijn in je roman?
Berlijn is tegenwoordig weer een stad die zo vibreert dat ik er tegelijkertijd bang en blij van word. In 1942, het jaar waarin Stella zich afspeelt, moet Berlijn het toppunt van krankzinnigheid zijn geweest. De stad zat vol met militairen, met geheime jazzclubs, met geld en armoede, cocaïne en verborgen champagne. Je had er hotel Adlon, luchtafweergeschut, Hitler, danslokalen en verzamelkampen voor gevangen Joden.

En de laatste vraag: waarom zijn je boeken zo kort?
Ik weet niet hoe jij een boek vasthoudt bij het lezen, maar zelf heb ik zo’n eigenaardige greep met mijn rechterhand ontwikkeld, een beetje zoals het hang loose-teken bij surfen. Ik houd het boek tussen duim en pink. Dat gaat heel goed, ik kan het ten zeerste aanbevelen. Maar het gaat alleen als boeken minder dan 250 bladzijden hebben, anders zijn ze te zwaar. En daarbij komt dat mijn beste vriend, een van mijn belangrijkste lezers, twee kleine kinderen heeft. Zijn dochtertje is nog maar een paar maanden oud. Ik had bij deze roman zijn hulp nodig, zijn advies, maar ik kon niet van hem verwachten dat hij honderden bladzijden zou lezen. Vandaar dat ik mijn tekst flink heb ingekort voordat hij het manuscript kreeg.

Het leven van Stella Goldschlag

Ze was jong, mooi, blond, intelligent en getalenteerd. Ze droomde van een leven als modeontwerpster, zong graag en werd door medeleerlingen vergeleken met Marilyn Monroe. Haar leven had heel anders kunnen lopen als ze niet Joods was geweest.

Stella Goldschlag werd op 10 juli 1922 geboren als enige dochter van haar geassimileerde ouders Gerhard en Toni.
Het gezin voelde zich meer Duits dan Joods en het was dan ook een bittere pil toen Gerhard gedwongen werd zijn werk voor de Franse filmjournaalproducent Gaumont op te geven toen Joden geweerd begonnen te worden op belangrijke maatschappelijk posities. Na de Kristallnacht in 1938 probeerden Stella’s ouders Duitsland te verlaten. Dat bleek onmogelijk. De wachtlijst voor Amerika was twee jaar en elke andere poging tot emigratie mislukte. En zo waren ze nog steeds in Duitsland toen in 1939 de oorlog begon.

De oorlog begint
Stella studeerde toen aan de Joodse kunstacademie en zong in haar vrije tijd in een jazzband. In 1941 trouwde ze met de leider van deze band, Manfred Kübler. Haar droom om modeontwerpster te worden moest opgeschort worden. De druk werd opgevoerd door de nazi’s en alle Joden werden gedwongen in een fabriek te werken en een ster te dragen.

Door haar blonde haar en blauwe ogen had Stella, net als haar moeder, een Arisch uiterlijk, en zo ontsnapten ze in 1943 aan de arrestaties van de in Berlijn overgebleven Joden. Het gezin Goldschlag dook onder en een vriend van Stella vervalste haar identiteit, zodat ze af en toe naar buiten kon. Manfred werd wel opgepakt en ze hebben elkaar nooit meer teruggezien. Haar ontmoeting dat jaar met de opera-acteur Rolf Isaaksohn leidde tot haar tweede huwelijk in 1944, al was dat niet geheel uit liefde. Beiden werden door de Gestapo gearresteerd. Stella werd verraden door een Greifer, een Joodse bekende van haar die gerekruteerd was om andere Joden aan te geven. Ze ontsnapte na haar eerste arrestatie, maar werd binnen een dag weer opgepakt, nu samen met haar ouders. Haar ouders werden naar een doorgangskamp gestuurd en Stella werd in de gevangenis met geweld en brute ondervraging onder druk gezet om de verblijfplaats van de vriend die haar valse identiteitskaart had gemaakt te verraden. Door een bombardement van de geallieerden brak er paniek uit in de gevangenis, en terwijl vele vrouwen in de vlammen omkwamen, wist Stella voor de tweede keer te ontkomen.

Keuze
Uit liefde voor haar ouders meldde ze zich deze keer na haar ontsnapping vrijwillig bij hun kamp. De Gestapo hoopte nog steeds via haar de identiteitskaartvervalser te kunnen pakken. Als ze niet zou meewerken, zouden haar ouders op transport naar Auschwitz worden gezet. In de hoop haar ouders te sparen zei ze toe, maar algauw bleek dat ze de Gestapo niet aan meer informatie kon helpen en ze werd met haar ouders alsnog op de transportlijst naar Auschwitz gezet.

Intussen was haar geliefde Rolf door de Gestapo gerekruteerd als Greifer. Stella kreeg een laatste kans. Ze werd voor de keuze gesteld: meewerken met de nazi’s en daarmee het leven van haar ouders en zichzelf redden, of ze zouden allemaal gedeporteerd worden. Stella gaf toe en zo werden Rolf en Stella onderdeel van de Joodse opsporingsdienst.

Het blonde (ver)gif
Soms werkten ze samen, vaak ook alleen, maar Rolf en Stella waren zeer succesvol voor de Gestapo. Honderden Joden zijn door hen opgepakt, naar kampen gestuurd en vermoord. Met name Stella werd gevreesd in de Joodse gemeenschap en ze kreeg de bijnaam ‘het blonde gif ’. Ondanks hun succes en aanvankelijke verliefdheid, bleek de liefde tussen Stella en Rolf niet zo sterk. Ze werden door hun opdrachtgever gedwongen te trouwen in de hoop dat de relatie stabieler zou worden en dat ze hun werk goed bleven doen. Het had geen effect. Beiden hielden er andere minnaars op na en in 1945 werd Stella zwanger van een van hen. In de laatste maanden van de zwangerschap dook ze onder. In een dorp net buiten Berlijn beviel ze van haar dochter Yvonne.

Een eenzame dood
Na de oorlog werd Stella gearresteerd en haar dochter werd in een pleeggezin geplaatst. Stella probeerde zich in eerste instantie te verdedigen door zich een slachtoffer van de nazi’s te noemen, maar te veel mensen kenden haar en bevestigden wat ze gedaan had. Ze werd door het Sovjettribunaal veroordeeld tot tien jaar dwangarbeid en verbleef in verschillende kampen en gevangenissen. Al die tijd probeerde ze haar dochter terug te krijgen, maar dat is nooit gelukt. Als volwassene weigerde Yvonne contact te hebben met haar moeder. In 1957 werd Stella opnieuw aangeklaagd, nu door de West-Duitse autoriteiten. Ze werd opnieuw veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf, maar omdat ze al tien jaar had gezeten, hoefde ze niet terug. De laatste jaren van haar leven waren eenzaam. Ze kwam weinig in het openbaar en werd depressief. Op 72-jarige leeftijd pleegde ze zelfmoord door uit het raam van haar appartement te springen.

Op de hoogte

Ontvang het laatste nieuws via onze nieuwsbrief