Er zijn zo van die graphic novels waarvoor de term 9de kunst is uitgevonden. Die tonen dat wat de auteur wil vertellen alleen kan door de combinatie van grafisch krachtige en wondermooie beelden en een tekst, soms als een deken, soms als een kogel. Door de combinatie van een pakkend verhaal en de maatschappelijke relevantie wordt in die graphic novels het medium strip overstegen. Maus van Art Spiegelman is zo’n graphic novel, of Persepolis van Marjane Satrapi, of Watchmen van Alan Moore. En nu is er De lijnen die mijn lichaam tekenen van Mansoureh Kamari.

De lijnen die mijn lichaam tekenen is een autobiografisch verhaal waarin de auteur vertelt hoe ze zo’n dertig jaar geleden als meisje opgroeide in Iran in een gewone, traditionele familie met zes kinderen. Maar in een regime waarin mannen de macht bezitten en vrouwen onderdrukt worden. Als kind en tiener ondervindt Kamari dagelijks die macht, zowel thuis met een strenge vader, als op de straat waar ze nagestaard en vernederd wordt en zelfs bij de dokter die haar tracht aan te randen. Angst beheerst haar leven, angst dat ze als negenjarige tegen haar wil zal uitgehuwelijkt worden, dat ze niet in het openbaar mag lachen, zingen of dansen, dat ze nooit een eigen leven zal kunnen leiden. Slechts tijdens het tekenen kan ze haar eigen wereld creëren en zich even vrij voelen.

Als twintiger ontvlucht Kamari Iran en vestigt ze zich in Frankrijk. Ze gaat werken in de animatiewereld. Ze poseert ook als naaktmodel in een tekenatelier. Tijdens die sessies komen haar herinneringen boven. Ze schetst ze uit, ruw, kwetsbaar, mooi, hard, eerlijk, als lijnen die haar lichaam tekenen.

Een interview met Mansoureh Kamari.

Eigen baas

Mansoureh, je hebt een krachtig en visueel zeer mooi autobiografisch boek gemaakt. Wou je hiermee een periode uit je leven afsluiten? Of was het toch vooral om het verhaal te brengen van een samenleving waarin de vrouwen onderdrukt worden?

Hoewel ik niet kan zeggen dat het boek me uiteindelijk echt die periode heeft doen afsluiten, was het min of meer mijn bedoeling om terug te gaan naar die tijd en te kijken wat er toen met mij is gebeurd. De samenleving en de vrouwen om me heen maakten deel uit van die periode, dus ik moest ook over hen praten.

Je hebt lange tijd in de tekenfilmwereld gewerkt. Was een graphic novel voor jou de ideale vorm om jouw verhaal te vertellen en dan bedoel ik dat niet alleen financieel?

Absoluut, aangezien dit boek erg persoonlijk was, gaf het me veel vrijheid in stijl en was ik mijn eigen baas. Ik kon dus zelf de artistieke richting van het verhaal bepalen en het vertellen op de manier die ik wilde.

Een van de eerste graphic novels die je las was Persepolis van Marjane Satrapi. Wat bracht het lezen ervan je vooral bij?

Ik vond het erg inspirerend om te zien dat een Iraanse vrouw zo’n sterk en persoonlijk verhaal kon vertellen.

Een magische ervaring

Je bent niet opgegroeid met stripverhalen. Hoe heb je je dat medium toch eigen gemaakt?

Nou, ik denk niet dat de wereld van films en animatie zo ver afstaat van die van stripalbums. De manier waarop ik mijn verhaal vertelde, vertoont in ieder geval veel overeenkomsten. Ik denk dat ik het maken ervan over het algemeen als een storyboard heb gezien. Maar ik woon nu al meer dan vijftien jaar in Frankrijk en in die tijd heb ik geprobeerd zoveel mogelijk stripalbums te lezen en te begrijpen hoe het medium werkt.

Het valt op dat jouw tekeningen van het verleden in zwart/wit/grijstinten zijn, maar wanneer je als kind zelf begint te tekenen dan plots kleuren gebruikt worden. Was dat tekenen een troost, een vlucht, een kracht?

Absoluut. Door te tekenen kun je een imaginaire wereld binnenstappen. Ik herinner me dat tekenen mijn obsessie was, ik kon me geen leven zonder voorstellen.

Het bekijken van oude, klassieke Amerikaanse films doet je als opgroeiend meisje wegdromen. Groeide toen al het verlangen om de rigide wereld waarin je leefde te ontvluchten?

Een film kijken in de bioscoop is voor mij nog steeds een magische ervaring. Gedurende ongeveer twee uur kan ik volledig deel uitmaken van een andere wereld en dat fascineert me nog steeds.

Angst en vrijheid

Het als model naakt poseren is de rode draad doorheen je verhaal. Is het vooral om de tegenstelling te tonen tussen het heden waarin je de keuze hebt om te doen wat je zelf fijn vindt en het verleden waarin vooral angst heerste en je onderdrukt werd?

Nou, niet hoofdzakelijk, maar gedeeltelijk wel. Ik vond het ook interessant om verder te gaan dan het fysieke uiterlijk waarmee ik in de samenleving voornamelijk als vrouw word geïdentificeerd, en het publiek in mijn hoofd te laten kijken, mijn gevoelens en mijn verleden te laten zien, en te laten zien wat ik echt geloof dat de ware versie van mijzelf is.

Angst en vrijheid lijken me de twee centrale thema’s in je boek. Is met het maken van dit boek je angst volledig verdwenen en kan je van je vrijheid genieten?

Ik zou willen dat het zo was. Helaas werkt het niet zo. Wat ik heb gezien, zal altijd een deel van mij blijven en ik kan daar niets aan veranderen. Ik moet het accepteren en het laten helen, zodat ik hopelijk mettertijd controle over mijn geest kan krijgen.

Hoop

Je maakt ook een mooi portret van je familie. Heb je nog contact met hen?

Nou, het ligt ingewikkeld. Er is altijd een grote afstand geweest, maar ik ben er inmiddels aan gewend.

Het tekenen van zo’n pakkend verhaal moet niet makkelijk geweest zijn. Waar haalde je de volharding om het verhaal te vertellen?

Ik weet het echt niet. Maar ik denk in de eerste plaats door mezelf de tijd te geven om dingen uit te proberen. Hoe meer pagina’s ik tekende, hoe meer vertrouwen ik kreeg dat dit misschien wel zou werken.

Je woont al meer dan vijftien jaar in Frankrijk. Is er hoop voor de vrouwen in Iran?

Natuurlijk. Ik denk dat de mentaliteit van de nieuwe generatie enorm veranderd is ten opzichte van de vorige. Vrouwen zijn zich nu bewust van hun rechten en accepteren hun situatie niet. Misschien is het geen verandering van de ene op de andere dag, maar het zal gebeuren.